Pap testi: udhëzues i plotë për gratë – çfarë është, si bëhet dhe çfarë tregojnë rezultatet

01Pap testi: çfarë është dhe çfarë tregon?

Pap testi është një ekzaminim depistues (skrining) që kontrollon qelizat e qafës së mitrës për ndryshime jonormale. Ai nuk është test për kancerin e vezoreve apo të trupit të mitrës, por për qafën e mitrës (cerviksin), pjesën e poshtme të mitrës që lidhet me vaginën.

Emri vjen nga mjeku grek Georgios Papanikolaou, i cili e zhvilloi metodën në vitet 1940. Prandaj në Shqipëri do ta dëgjoni të quajtur “Pap test”, “Pap testi”, “Papanikolau”, “Pap smear” ose “citologji cervikale”. Të gjitha i referohen të njëjtit ekzaminim.

Përkufizim: Citologjia cervikale është ekzaminimi në mikroskop i qelizave të marra nga sipërfaqja e qafës së mitrës, me qëllim zbulimin e qelizave jonormale (displazi ose lezione prekanceroze) dhe, më rrallë, të qelizave kanceroze.

Çfarë mund të tregojë Pap testi:

• nëse qelizat e qafës së mitrës janë normale
• ndryshime të lehta, që shpesh lidhen me infeksionin HPV dhe shumë herë kalojnë vetë
• ndryshime më të rëndësishme (prekanceroze), që duhen ndjekur ose trajtuar
• herë pas here, shenja inflamacioni ose infeksioni, që mjeku i vlerëson veçmas

Çfarë nuk tregon Pap testi:

• nuk zbulon kancerin e vezoreve
• nuk është test për sëmundjet seksualisht të transmetueshme (për to nevojiten teste të veçanta)
• nuk zëvendëson vizitën gjinekologjike apo ekografinë kur ka simptoma

Pap testi mund të bëhet me metodën klasike (qelizat shtrihen në xham) ose me citologji me bazë të lëngshme (qelizat vendosen në një enë me lëng ruajtës). Metoda e dytë lejon që nga e njëjta mostër të bëhet edhe testi HPV, nëse mjeku e kërkon.

02Pse është i rëndësishëm Pap testi? Parandalimi i kancerit të qafës së mitrës

Pap testi është i rëndësishëm sepse kanceri i qafës së mitrës është një nga të paktët kancere që mund të parandalohet pothuajse plotësisht: ndryshimet prekanceroze zbulohen dhe trajtohen vite përpara se të bëhen kancer.

Shifra kryesore nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH):

• rreth 604,000 raste të reja dhe rreth 280,000 vdekje nga kanceri i qafës së mitrës në botë në vitin 2024
• pothuajse të gjitha rastet shkaktohen nga infeksioni i qëndrueshëm me lloje onkogjene të HPV (papilomavirusi njerëzor); llojet HPV 16 dhe 18 shkaktojnë rreth 76% të rasteve
• tek gratë me imunitet normal, kalimi nga lezioni prekanceroz në kancer zgjat zakonisht 15–20 vjet – kjo është “dritarja” që përdorin skriningu dhe Pap testi

Strategjia e OBSH-së për eliminimin e kancerit të qafës së mitrës, e miratuar në vitin 2020, synon që ky kancer të ulet nën 4 raste për 100,000 gra në vit. Për këtë, deri në vitin 2030 çdo vend duhet të arrijë objektivat “90–70–90”:

1. 90% e vajzave të vaksinuara plotësisht kundër HPV deri në moshën 15 vjeç
2. 70% e grave të ekzaminuara me një test me performancë të lartë deri në moshën 35 dhe sërish deri në 45 vjeç
3. 90% e grave me lezione prekanceroze ose kancer të marrin trajtim

Në Shqipëri, sipas Institutit të Shëndetit Publik (ISHP), kanceri i qafës së mitrës është ndër kancerët më të shpeshtë te gratë e reja. Prandaj ekziston një program kombëtar depistimi publik, dhe vaksina HPV është futur në kalendarin kombëtar të vaksinimit për vajzat. Pap testi, testi HPV dhe kolposkopia janë mjetet që e kthejnë këtë parandalim në realitet për çdo grua.

03Kur bëhet Pap testi dhe sa shpesh? Kush duhet ta bëjë

Përgjigje e shkurtër: Pap testi (ose testi HPV) rekomandohet për gratë që kanë pasur kontakt seksual, duke filluar nga mosha që cakton mjeku dhe me interval të përcaktuar sipas moshës, rezultateve të mëparshme dhe rrezikut individual. Nuk ka një “frekuencë universale” – udhëzimet ndryshojnë nga vendi në vend dhe janë përditësuar në vitet e fundit.

Çfarë thonë udhëzimet ndërkombëtare (si orientim i përgjithshëm):

• OBSH rekomandon si test kryesor për popullatën e përgjithshme testin HPV me performancë të lartë, duke filluar nga mosha 30 vjeç, çdo 5–10 vjet; për gratë që jetojnë me HIV, nga mosha 25 vjeç, çdo 3–5 vjet.
• Kolegji Amerikan i Obstetër-Gjinekologëve (ACOG, 2026): për moshat 21–29 vjeç, Pap test çdo 3 vjet; për moshat 30–65 vjeç, preferohet testi HPV çdo 5 vjet, ndërsa testi i kombinuar (Pap + HPV) çdo 5 vjet mbetet i pranueshëm.
• Shumica e udhëzimeve nuk rekomandojnë Pap test vjetor rutinë për gratë me rezultate normale dhe pa faktorë rreziku.

Në Shqipëri ekziston programi kombëtar publik i depistimit të kancerit të qafës së mitrës, që bazohet në testin HPV dhe ofrohet falas në qendrat shëndetësore për grupmoshat e përcaktuara nga programi. Për të ditur nëse jeni në grupmoshën e ftuar, pyesni mjekun e familjes ose qendrën shëndetësore ku jeni të regjistruar.

Ku mund të nevojitet kontroll më i shpeshtë (gjithmonë sipas mjekut):

• rezultate të mëparshme jonormale ose test HPV pozitiv
• trajtim i mëparshëm i lezioneve të qafës së mitrës
• imunitet i dobësuar (p.sh. HIV, terapi imunosupresive, transplant)
• simptoma: gjakderdhje pas marrëdhënies, gjakderdhje mes cikleve ose pas menopauzës, sekrecione të pazakonta

E rëndësishme: simptomat nuk presin datën e skriningut. Nëse keni gjakderdhje të pazakontë ose dhimbje, bëni një vizitë gjinekologjike pavarësisht se kur keni bërë Pap testin e fundit.

04Pap test apo test HPV? Cili është ndryshimi dhe çfarë është testi i kombinuar (co-testing)

Ndryshimi kryesor: Pap testi kërkon qeliza që kanë ndryshuar tashmë, ndërsa testi HPV kërkon virusin që i shkakton këto ndryshime. Të dyja merren në të njëjtën mënyrë, me një furçë të vogël nga qafa e mitrës, shpesh edhe nga e njëjta mostër.

Pap testi (citologjia):

• shikon formën e qelizave në mikroskop
• tregon nëse ka ndryshime të lehta ose të rëndësishme
• është veçanërisht i dobishëm te gratë më të reja, ku infeksionet HPV janë shumë të shpeshta dhe shpesh kalojnë vetë
• përdoret edhe si “triazh” pas një testi HPV pozitiv, për të vendosur nëse duhet kolposkopi

Testi HPV:

• zbulon praninë e llojeve me rrezik të lartë të HPV (p.sh. 16, 18 dhe të tjera)
• është më i ndjeshëm për të identifikuar gratë që kanë rrezik për lezione prekanceroze
• një rezultat negativ jep siguri për një periudhë më të gjatë, prandaj intervali mund të jetë më i gjatë
• rekomandohet nga OBSH si test kryesor skriningu nga mosha 30 vjeç dhe është testi bazë i programit kombëtar në Shqipëri

Testi i kombinuar (co-testing):

• Pap test dhe test HPV në të njëjtën kohë
• jep informacionin më të plotë në një vizitë
• mjeku mund ta rekomandojë sipas moshës, historisë ose rezultateve të mëparshme

Kur jepet rezultati HPV pozitiv, kjo nuk do të thotë kancer. Do të thotë se virusi është i pranishëm dhe se nevojitet ndjekje: zakonisht Pap test (nëse nuk është bërë), përsëritje pas një periudhe ose kolposkopi. Te Klinika Gjata, mjeku vendos cilin test ose kombinim keni nevojë, në bazë të moshës, rezultateve të mëparshme dhe rekomandimeve aktuale.

05Si bëhet Pap testi? Çfarë ndodh gjatë ekzaminimit

Pap testi bëhet në kabinetin gjinekologjik, gjatë një vizite të zakonshme, dhe vetë marrja e mostrës zgjat vetëm një ose dy minuta.

Çfarë përdoret:

• Spekulumi (pasqyra gjinekologjike): një instrument i lëmuar, prej plastike ose metali, që hap butësisht muret e vaginës që mjeku të shohë qafën e mitrës. Ekzistojnë madhësi të ndryshme, përfshirë edhe të vogla.
• Furça ose spatula cervikale: një furçë e butë që merr qeliza nga sipërfaqja e qafës së mitrës dhe nga kanali cervikal.
• Ena ose xhami: mostra vendoset në një enë me lëng ruajtës (citologji me bazë të lëngshme) ose shtrihet në xham (metoda klasike) dhe dërgohet në laborator.

Në laborator, një specialist i citologjisë ekzaminon qelizat në mikroskop dhe klasifikon rezultatin sipas sistemit ndërkombëtar Bethesda. Nëse mostra është në lëng, nga e njëjta mostër mund të bëhet edhe testi HPV.

Shpesh Pap testi kombinohet me vizitën gjinekologjike të plotë: bisedë për ciklin, kontracepsionin dhe simptomat, ekzaminim klinik dhe, kur nevojitet, ekografi. Nëse mjeku sheh diçka në qafën e mitrës që kërkon vëmendje, mund të rekomandojë kolposkopi.

06Pap testi hap pas hapi: si zhvillohet vizita

Ja si zhvillohet zakonisht një Pap test, nga hyrja deri te rezultati:

1. Bisedë e shkurtër: mjeku pyet për datën e menstruacionit të fundit, kontracepsionin, shtatzënitë, rezultatet e mëparshme të Pap ose HPV dhe çdo simptomë.
2. Përgatitje: zhvisheni nga beli e poshtë në një hapësirë private dhe shtriheni në shtratin gjinekologjik, me këmbët të mbështetura.
3. Relaksim: mjeku ju shpjegon çfarë do të bëjë. Frymëmarrja e ngadaltë dhe lëshimi i muskujve të legenit e bëjnë ekzaminimin më të lehtë.
4. Vendosja e spekulumit: spekulumi futet butësisht dhe hapet pak, që të duket qafa e mitrës. Mund të ndjeni presion, por jo dhimbje të fortë.
5. Marrja e mostrës: me një furçë të butë merren qelizat nga qafa e mitrës – kjo zgjat disa sekonda.
6. Heqja e spekulumit: instrumenti hiqet menjëherë pas marrjes së mostrës.
7. Etiketimi dhe dërgimi: mostra etiketohet dhe dërgohet në laborator për citologji (dhe test HPV, nëse është kërkuar).
8. Pas testit: visheni dhe ktheheni menjëherë në aktivitetet tuaja. Një njollë e lehtë gjaku është e mundshme dhe normale.
9. Rezultati: kur vjen rezultati, mjeku ju e shpjegon dhe ju thotë qartë hapin e radhës – kontroll rutinë, përsëritje, test HPV ose kolposkopi.

Nëse ndjeni ankth, thuajeni që në fillim. Mund të kërkoni një spekulum më të vogël, të ndaleni në çdo moment ose të keni dikë me vete.

07Si të përgatitem për Pap testin? Kur në cikël dhe çfarë të shmang

Përgjigje e shkurtër: bëjeni Pap testin kur nuk keni menstruacione dhe shmangni marrëdhëniet seksuale, dushet vaginale dhe produktet vaginale për rreth 48 orë përpara. Kështu mostra është më e pastër dhe rezultati më i besueshëm.

Koha më e mirë në cikël:

• ideale: rreth 10–20 ditë pas ditës së parë të menstruacioneve (në mes të ciklit)
• shmangni ditët me gjakderdhje; gjaku i shumtë mund ta bëjë mostrën të pamjaftueshme për lexim
• nëse cikli është i parregullt, zgjidhni një ditë pa gjakderdhje

Çfarë të shmangni rreth 48 orë para testit:

• marrëdhënie seksuale
• dush vaginal ose larje e brendshme e vaginës
• kremra, xhel, ovula ose lubrifikantë vaginalë (përveç rasteve kur mjeku i ka përshkruar – njoftojeni)
• spermicide ose tampona

Gjëra praktike:

• mund të hani, pini dhe vozitni normalisht
• dushi i zakonshëm i jashtëm është në rregull
• sillni rezultatet e mëparshme të Pap ose HPV, nëse i keni
• nëse keni infeksion aktiv (sekrecione, kruajtje, djegie), tregojani mjekut; ndonjëherë është më mirë të trajtohet infeksioni dhe testi të bëhet më vonë

Nëse e keni harruar dhe keni pasur marrëdhënie një natë më parë, telefononi klinikën: mjeku do të vendosë nëse testi bëhet ose shtyhet.

08A dhemb Pap testi?

Për shumicën e grave Pap testi nuk dhemb. Ndihet si shqetësim, presion ose ndjesi e lehtë “ngërçi” për disa sekonda, kur vendoset spekulumi dhe merret mostra.

Pse disa gra ndjejnë më shumë shqetësim:

• tension dhe ankth, që shtrëngojnë muskujt e legenit
• tharje vaginale, sidomos pas menopauzës ose gjatë ushqyerjes me gji
• testi i parë ose përvojë e vështirë më parë
• vaginizëm, endometriozë ose infeksion aktiv

Çfarë ndihmon:

• tregojini mjekut nëse keni frikë ose dhimbje – mund të përdoret spekulum më i vogël dhe ritëm më i ngadaltë
• frymëmarrje e ngadaltë dhe e thellë; lëshoni shpatullat dhe këmbët
• zbrazni fshikëzën para testit
• pas menopauzës, mjeku mund të këshillojë një trajtim vendor me estrogjen disa javë para testit, nëse tharja është e madhe
• mund ta ndalni ekzaminimin në çdo moment

Pas testit, njollat e lehta të gjakut ose një shqetësim i vogël janë të zakonshme dhe kalojnë brenda një dite. Nëse gjakderdhja është e madhe ose zgjat, kontaktoni mjekun.

09Pap testi në shtatzëni, pas menopauzës, pas vaksinës HPV dhe te gratë që nuk kanë pasur marrëdhënie

Pap testi në shtatzëni Po, Pap testi mund të bëhet në mënyrë të sigurt gjatë shtatzënisë dhe nuk dëmton foshnjën. Shpesh bëhet në vizitat e para, nëse nuk keni një rezultat të fundit. Furça e butë mund të shkaktojë një njollë të lehtë gjaku, sepse qafa e mitrës në shtatzëni është më e pasur me enë gjaku – kjo zakonisht nuk është shqetësuese, por tregojani mjekut. Nëse rezultati del jonormal, kolposkopia mund të bëhet edhe gjatë shtatzënisë, ndërsa trajtimi i lezioneve zakonisht shtyhet pas lindjes, sipas vlerësimit të mjekut.

Pas lindjes Nëse Pap testi duhet bërë pas lindjes, zakonisht pritet përfundimi i periudhës pas lindjes (rreth 6–12 javë), që qafa e mitrës të jetë rikuperuar.

Pas menopauzës Skriningu vazhdon edhe pas menopauzës, deri në moshën kur mjeku konfirmon që mund të ndalet, në bazë të rezultateve të mëparshme. Ndryshimet hormonale mund të shkaktojnë tharje dhe qeliza “atrofike”, që ndonjëherë e vështirësojnë leximin. Në këto raste mjeku mund të rekomandojë test HPV ose përsëritje pas trajtimit vendor. Çdo gjakderdhje pas menopauzës duhet vlerësuar shpejt – kjo nuk pret skriningun.

Pas vaksinës HPV Vaksina HPV mbron nga llojet më të rrezikshme të virusit, por jo nga të gjitha. Prandaj gratë e vaksinuara duhet të vazhdojnë skriningun me Pap ose HPV sipas rekomandimit të mjekut.

Gratë që nuk kanë pasur kurrë marrëdhënie seksuale (virgjëreshat) HPV transmetohet kryesisht me kontakt seksual, prandaj rreziku te gratë që nuk kanë pasur asnjëherë kontakt seksual është shumë i ulët dhe zakonisht nuk nevojitet skrining rutinë. Megjithatë, nëse keni simptoma (gjakderdhje e pazakontë, sekrecione, dhimbje), duhet vizitë gjinekologjike. Mjeku vendos me ju nëse nevojitet ndonjë ekzaminim dhe zgjedh metodën më të përshtatshme e më delikate.

Pas heqjes së mitrës (histerektomisë) Nëse mitra dhe qafa e mitrës janë hequr për arsye beninje, shpesh nuk nevojitet më Pap test. Nëse ndërhyrja është bërë për lezione prekanceroze ose kancer, mund të nevojitet ndjekje nga vagina – pyesni mjekun.

10Si lexohet rezultati i Pap testit? Normal, ASCUS, LSIL, HSIL dhe hapat e radhës

Shumica e rezultateve të Pap testit janë normale. Edhe kur rezultati del jonormal, në shumicën e rasteve nuk bëhet fjalë për kancer, por për ndryshime që duhen ndjekur. Rezultatet shkruhen sipas sistemit ndërkombëtar Bethesda.

Terminologjia kryesore:

• NILM (negativ për lezion intraepitelial ose malinjitet): rezultat normal. Vazhdoni kontrollin sipas intervalit të caktuar nga mjeku.
• ASC-US (ASCUS – qeliza skuamoze atipike me rëndësi të papërcaktuar): ndryshime shumë të lehta, shpesh nga HPV, inflamacioni ose ndryshimet hormonale. Nuk do të thotë kancer. Zakonisht bëhet test HPV ose përsëritje e Pap testit; nëse HPV del pozitiv, mund të rekomandohet kolposkopi.
• LSIL (lezion intraepitelial skuamoz i shkallës së ulët): ndryshime të lehta, zakonisht të lidhura me HPV, që te shumë gra kalojnë vetë. Mjeku mund të rekomandojë kolposkopi ose ndjekje, sipas moshës dhe rezultatit HPV.
• ASC-H (qeliza skuamoze atipike, nuk mund të përjashtohet HSIL): kërkon kolposkopi.
• HSIL (lezion intraepitelial skuamoz i shkallës së lartë): ndryshime më të rëndësishme, prekanceroze. Kërkon kolposkopi dhe, zakonisht, biopsi. Nuk është kancer, por duhet trajtuar që të mos përparojë.
• AGC (qeliza glandulare atipike): ndryshime në qelizat glandulare; kërkon vlerësim të plotë (kolposkopi dhe ekzaminime shtesë).
• Mostër e pamjaftueshme (e pakënaqshme): laboratori nuk mund ta lexojë mostrën (p.sh. pak qeliza, gjak ose inflamacion). Nuk tregon problem – testi thjesht përsëritet, zakonisht pas disa javësh.

Hapat e mundshëm pas një rezultati jonormal:

1. Test HPV (nëse nuk është bërë), për të vlerësuar rrezikun.
2. Përsëritje e Pap testit ose e testit HPV pas një periudhe të caktuar nga mjeku.
3. Kolposkopi: ekzaminim i qafës së mitrës me zmadhim, me ndihmën e solucioneve të veçanta, që tregon zonat që duhen parë më nga afër.
4. Biopsi: marrje e një cope të vogël indi gjatë kolposkopisë, për diagnozë histologjike (p.sh. CIN1, CIN2, CIN3).
5. Trajtim, nëse nevojitet: lezionet prekanceroze trajtohen me procedura të vogla, që heqin zonën e prekur.

Rëndësi ka jo vetëm rezultati, por edhe konteksti: mosha, testi HPV, rezultatet e mëparshme dhe shtatzënia. Prandaj interpretimi bëhet gjithmonë nga mjeku, jo nga një tabelë.

11Pse ta bëni Pap testin te Klinika Gjata në Tiranë?

Te Klinika Gjata, Pap testi nuk është një mostër e izoluar, por pjesë e një rruge të plotë parandalimi: Pap test, test HPV, kolposkopi dhe biopsi, të gjitha nën kujdesin e të njëjtës mjeke.

Pse kjo ka rëndësi për ju:

• Prof. Asoc. Dr. Elinda Gjata, MD, Dr. Sc., është obstetër-gjinekologe me mbi 25 vjet përvojë dhe Profesore e Asociuar në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë.
• Është trajnuar në kolposkopi në Paris, Lion dhe Ascoli Piceno – ekzaminimi që pason kur Pap ose HPV del jonormal.
• Është bashkautore e kërkimeve shkencore për ndërgjegjësimin dhe parandalimin e kancerit të qafës së mitrës, përhapjen e Pap testit dhe marrjen e vaksinës HPV në Shqipëri (2024–2025). Pra, njeh nga afër sfidat reale të grave shqiptare për skriningun.
• Klinika funksionon që nga viti 2009 në Rrugën Hasan Sufa, në Tiranë.

Çfarë mund të prisni:

• shpjegim të qartë para testit dhe kohë për pyetje
• qasje delikate, sidomos për testin e parë, për gratë me ankth ose pas menopauzës
• shpjegim të rezultatit dhe plan të qartë ndjekjeje, pa ju lënë me terma të paqartë në letër
• kolposkopi dhe biopsi në të njëjtën klinikë, kur nevojiten

Për takim: telefononi +355 4 234 0059.

12Sa kushton Pap testi në Tiranë? Çfarë ndikon në çmim

Çmimi i Pap testit varet nga lloji i testit dhe nga ajo që përfshihet në vizitë. Për çmimin aktual te Klinika Gjata, telefononi +355 4 234 0059.

Faktorët që ndikojnë në kosto:

• vetëm Pap test, apo Pap test bashkë me test HPV (co-testing)
• metoda: citologji klasike apo citologji me bazë të lëngshme
• nëse përfshihet vizitë e plotë gjinekologjike dhe/ose ekografi
• nëse nevojiten ekzaminime shtesë: kolposkopi, biopsi, teste për infeksione
• laboratori ku analizohet mostra

A ka Pap test falas në Shqipëri? Programi kombëtar publik i depistimit të kancerit të qafës së mitrës ofron testin HPV falas në qendrat shëndetësore për grupmoshat e përfshira në program, me ndjekje për rastet pozitive. Për detajet aktuale (mosha, ftesa, ku bëhet), pyesni mjekun e familjes ose qendrën shëndetësore ku jeni të regjistruar.

Shumë gra zgjedhin një klinikë private kur janë jashtë grupmoshës së programit, duan Pap test dhe HPV në të njëjtën vizitë, kanë nevojë për kolposkopi të shpejtë pas një rezultati jonormal, ose duan që i gjithë procesi të ndiqet nga e njëjta mjeke.