Ekografia obstetrikale (ekografia në shtatzëni): udhëzuesi i plotë

01Çfarë është ekografia obstetrikale?

Ekografia obstetrikale është ekzaminimi me ultratinguj (valë zanore me frekuencë të lartë) që krijon imazhe në kohë reale të mitrës, placentës, lëngut amniotik dhe bebes gjatë shtatzënisë. Është mënyra kryesore për të ndjekur shtatzëninë, sepse është e sigurt, pa dhimbje dhe nuk përdor rrezatim.

Gjatë ekografisë, një sondë e vogël vendoset mbi bark ose, në javët e para, në vaginë. Sonda dërgon valë zanore që reflektohen nga indet dhe aparati i kthen këto jehona në një imazh në ekran. Mjekja mund të shohë jo vetëm formën e bebes, por edhe lëvizjet, rrahjet e zemrës dhe, me teknikën Doppler, qarkullimin e gjakut.

Disa terma që do t’i dëgjoni shpesh:

• Mosha gestacionale: javët e shtatzënisë, të llogaritura nga dita e parë e menstruacionit të fundit.
• CRL (gjatësia kokë-vithe): matja e embrionit në tremujorin e parë, mënyra më e saktë për të përcaktuar moshën e shtatzënisë.
• Translucenca nukale (NT): shtresa e hollë me lëng në pjesën e pasme të qafës së bebes, që matet në javët 11–14.
• Ekografia morfologjike: ekografia e detajuar e anatomisë së bebes në tremujorin e dytë.
• Doppler: teknikë ekografike që mat rrjedhjen e gjakut në kordonin e kërthizës, në placentë dhe në enët e bebes.

Ekografia obstetrikale nuk është një ekzaminim i vetëm, por një seri kontrollesh të planifikuara. Secila ka qëllimin e vet dhe bëhet në javën kur ajo që kërkohet shihet më mirë.

02Pse duhet ekografi në shtatzëni dhe kur duhet bërë?

Ekografia duhet për të konfirmuar që shtatzënia po zhvillohet normalisht, për të përcaktuar saktë datën e lindjes dhe për të kontrolluar zhvillimin dhe anatominë e bebes. Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) rekomandon të paktën një ekografi para javës së 24-t për çdo grua shtatzënë.

Sipas OBSH-së, ekografia e hershme ndihmon për:

• të përcaktuar saktë moshën e shtatzënisë dhe datën e pritshme të lindjes;
• të zbuluar shtatzënitë me binjakë ose më shumë bebe;
• të zbuluar herët anomali të mundshme të bebes;
• të shmangur nxitjen e panevojshme të lindjes për shkak të një date të gabuar;
• të përmirësuar përvojën e shtatzënisë për nënën.

Përveç ekografive rutinë, mjeku mund të këshillojë një ekografi shtesë kur:

• keni gjakderdhje vaginale ose dhimbje barku;
• ka pasur abort të mëparshëm ose shtatzëni jashtë mitrës;
• keni diabet, presion të lartë ose sëmundje të tjera kronike;
• shtatzënia është me binjakë;
• barku duket më i madh ose më i vogël se sa pritet për javët;
• ndjeni më pak lëvizje të bebes se zakonisht;
• shtatzënia ka ardhur pas trajtimit të infertilitetit ose IVF.

Kur të kontaktoni menjëherë mjekun ose urgjencën: gjakderdhje e fortë, dhimbje e fortë barku ose supi, rrjedhje lëngu nga vagina, temperaturë e lartë, dhimbje koke e fortë me shqetësime të shikimit, ose rënie e dukshme e lëvizjeve të bebes në tremujorin e tretë. Këto situata nuk presin ekografinë e radhës.

03Sa ekografi bëhen në shtatzëni dhe në cilat javë?

Në një shtatzëni pa komplikime, zakonisht bëhen 3–4 ekografi kryesore: një e hershme, një në javët 11–14, ekografia morfologjike në javët 18–22 dhe, sipas nevojës, një ekografi rritjeje në tremujorin e tretë. Numri i saktë varet nga shtatzënia juaj dhe nga udhëzimet që ndjek mjeku.

1. Ekografia e hershme (rreth javëve 6–10): konfirmon që shtatzënia është brenda mitrës, sheh rrahjet e zemrës së embrionit (zakonisht të dukshme rreth javës së 6-të me ekografi vaginale), numëron embrionet dhe jep një datëzim të parë.
2. Ekografia e tremujorit të parë (11+0 deri 13+6 javë): sipas ISUOG dhe Fetal Medicine Foundation, kjo bëhet kur gjatësia kokë-vithe (CRL) e bebes është 45–84 mm. Përcakton datën e lindjes, mat translucencën nukale dhe kontrollon anatominë bazë të bebes.
3. Ekografia morfologjike (18–22 javë): ISUOG e vendos ekografinë rutinë të tremujorit të dytë rreth javëve 18–24, ndërsa në praktikë bëhet më shpesh në javët 18–22. Kontrollohen me radhë truri, fytyra, zemra, shtylla kurrizore, organet e barkut, veshkat, gjymtyrët, placenta dhe lëngu amniotik.
4. Ekografia e tremujorit të tretë (zakonisht rreth javëve 28–34): vlerëson rritjen e bebes, sasinë e lëngut amniotik, pozicionin e bebes dhe vendndodhjen e placentës. Në Itali dhe Francë kjo është pjesë e skemës rutinë (rreth javës së 32-të); OBSH-ja e rekomandon pas javës së 24-t vetëm kur ka arsye mjekësore.

Për krahasim: sistemi shëndetësor britanik (NHS) ofron të paktën dy ekografi, në javët 11–14 dhe 18+0 deri 20+6; në Itali dhe Francë skema standarde ka tre ekografi, një për çdo tremujor. Në shtatzënitë me rrezik më të lartë, ekografitë bëhen më shpesh, sipas vlerësimit të mjekut.

04Ekografia abdominale apo vaginale: si bëhet ekografia në shtatzëni?

Në javët e para të shtatzënisë ekografia vaginale (transvaginale) jep imazhin më të qartë, ndërsa nga java 11–12 e tutje ekografia bëhet zakonisht mbi bark (abdominale). Të dyja metodat janë të sigurta për nënën dhe bebin.

Ekografia abdominale:

• Sonda lëvizet mbi bark me pak xhel ekografik.
• Përdoret në shumicën e ekografive nga tremujori i parë i vonë deri në fund të shtatzënisë.
• Nuk kërkon zhveshje të plotë; mjafton të lirohet barku.

Ekografia vaginale (transvaginale):

• Një sondë e hollë, e mbuluar me mbrojtëse higjienike njëpërdorimshe dhe xhel, futet butësisht pak brenda vaginës.
• Meqë sonda është më afër mitrës, imazhi është shumë më i detajuar në javët e para, kur embrioni është vetëm disa milimetra.
• Është e dobishme edhe më vonë për të matur gjatësinë e qafës së mitrës ose për të parë vendndodhjen e placentës.
• Nuk shkakton abort dhe nuk dëmton shtatzëninë; zakonisht ndihet vetëm një presion i lehtë.

Në Klinikën Gjata ekografia bëhet me aparatin GE Voluson, një sistem ekografik i dedikuar për obstetrikë dhe gjinekologji. Mjekja zgjedh metodën sipas javëve të shtatzënisë, trupit tuaj dhe pyetjes klinike, dhe jua shpjegon para se të fillojë.

05Çfarë ndodh gjatë vizitës për ekografi, hap pas hapi?

Vizita për ekografi në Klinikën Gjata është një konsultë e plotë: mjekja ju pyet, ju ekzaminon dhe ju shpjegon rezultatin në të njëjtën takim. Ja si zhvillohet zakonisht.

1. Mbërritja dhe të dhënat: ju kërkohet data e menstruacionit të fundit, ekografitë dhe analizat e mëparshme, si dhe sëmundjet ose barnat që merrni.
2. Biseda me mjeken: Dr. Gjata pyet si ndiheni, nëse keni simptoma dhe çfarë pyetjesh keni për këtë ekografi.
3. Përgatitja: shtriheni në krevatin e ekzaminimit dhe lironi barkun; nëse nevojitet ekografi vaginale, ju jepet privatësi dhe mbulesë.
4. Ekzaminimi: mjekja lëviz sondën dhe kontrollon sistematikisht bebin, placentën, lëngun amniotik dhe, kur është e nevojshme, qafën e mitrës dhe qarkullimin e gjakut me Doppler.
5. Matjet: aparati regjistron matjet e bebes (për shembull CRL, perimetri i kokës, perimetri i barkut, gjatësia e femurit) dhe i krahason me vlerat për javët e shtatzënisë.
6. Momenti juaj: kur pozicioni i bebes e lejon, mjekja ju tregon në ekran fytyrën, duart ose rrahjet e zemrës.
7. Shpjegimi i rezultatit: mjekja ju thotë çfarë pa, nëse gjithçka është brenda normës dhe nëse duhet ndonjë kontroll tjetër.
8. Hapat e radhës: caktohet data e ekografisë së ardhshme ose, nëse nevojitet, ju këshillohen analiza shtesë ose referim.

Kohëzgjatja ndryshon: një ekografi e hershme mund të zgjasë 15–20 minuta, ndërsa ekografia morfologjike mund të zgjasë 30–45 minuta ose më shumë. Nëse bebja është në një pozicion që nuk lejon pamje të plotë, mund t’ju kërkohet të ecni pak, të ndërroni pozicion ose të ktheheni një ditë tjetër.

06Si të përgatitem për ekografinë në shtatzëni?

Për shumicën e ekografive të shtatzënisë nuk nevojitet përgatitje e veçantë: mund të hani, të pini dhe të merrni barnat si zakonisht. Në disa raste, kryesisht në tremujorin e parë me ekografi abdominale, mund t’ju kërkohet fshikëz pjesërisht e mbushur.

Këshilla praktike:

• Vishni rroba komode, mundësisht me dy pjesë, që barku të lirohet lehtë.
• Sillni ekografitë, analizat dhe raportet e mëparshme, sidomos nëse jeni ndjekur në një qendër tjetër ose jashtë vendit.
• Mbani shënim datën e ditës së parë të menstruacionit të fundit.
• Mos përdorni krem ose vaj në bark ditën e ekografisë, sepse mund të ulin cilësinë e imazhit.
• Për ekografi vaginale fshikëza duhet të jetë bosh; ju do të këshilloheni para ekzaminimit.
• Shkruani pyetjet që keni, që të mos i harroni gjatë vizitës.

Kur rezervoni në telefon (+355 4 234 0059), tregoni në cilën javë të shtatzënisë jeni dhe cilën ekografi keni nevojë. Kështu stafi ju tregon nëse duhet ndonjë përgatitje specifike.

07A është e dëmshme ekografia për bebin?

Jo. Ekografia diagnostike nuk përdor rrezatim jonizues (si rrezet X) dhe, sipas NHS dhe organizatave ndërkombëtare të ekografisë, nuk ka rreziqe të njohura për nënën ose bebin kur kryhet për arsye mjekësore nga një profesionist i trajnuar.

Pse konsiderohet e sigurt:

• Ultratingujt janë valë zanore, jo rrezatim; nuk ka ndikim kumulativ si te rrezet X.
• Aparatet moderne kanë kufij të energjisë dhe tregojnë në ekran indekset termike dhe mekanike.
• Mjekët ndjekin parimin ALARA (as low as reasonably achievable): përdoret energjia më e ulët dhe koha më e shkurtër që mjaftojnë për një diagnozë të saktë.

Çfarë rekomandojnë autoritetet:

• ISUOG dhe shoqatat e ekografisë mbështesin ekografitë e planifikuara gjatë shtatzënisë si pjesë e kujdesit standard.
• FDA (autoriteti amerikan i barnave dhe pajisjeve mjekësore) këshillon të shmangen ekografitë vetëm për suvenir (foto ose video pa arsye mjekësore) dhe përdorimi i aparateve shtëpiake të rrahjeve të zemrës pa mbikëqyrje.
• Ekografia vaginale në fillim të shtatzënisë është e sigurt dhe nuk rrit rrezikun e abortit.

Shkurt: ekografitë që ju këshillon mjekja janë të dobishme dhe të sigurta. Ajo që duhet shmangur është përdorimi i panevojshëm, jo ekografia mjekësore.

08Çfarë mund të zbulojë ekografia dhe çfarë jo?

Ekografia mund të zbulojë shumë gjëra të rëndësishme, si moshën e saktë të shtatzënisë, binjakët, rritjen e bebes dhe shumë anomali strukturore, por nuk mund të garantojë që bebja është plotësisht e shëndetshme. Disa probleme nuk kanë shenja të dukshme në ekografi ose shfaqen vetëm më vonë.

Çfarë mund të shihet:

• vendndodhja e shtatzënisë (brenda mitrës ose shtatzëni jashtë mitrës);
• rrahjet e zemrës dhe vitaliteti i embrionit;
• numri i bebeve dhe, te binjakët, nëse ndajnë ose jo placentën;
• mosha gestacionale dhe data e pritshme e lindjes;
• translucenca nukale dhe shenja të tjera që rrisin ose ulin rrezikun për anomali kromozomike;
• anomali strukturore të trurit, zemrës, shtyllës kurrizore, murit të barkut, veshkave dhe gjymtyrëve;
• vendndodhja e placentës, sasia e lëngut amniotik dhe rritja e bebes;
• qarkullimi i gjakut te bebja dhe në placentë me Doppler.

Çfarë nuk mund të bëjë ekografia:

• Nuk diagnostikon me siguri sindromën Down ose anomali të tjera kromozomike; ekografia jep vetëm një vlerësim rreziku. Diagnoza bëhet me analiza gjenetike.
• Nuk shikon çdo defekt të vogël; disa defekte të zemrës, të fytyrës ose të gishtave mund të mos duken.
• Nuk zbulon sëmundje metabolike, gjenetike ose probleme që shfaqen pas lindjes.
• Cilësia e imazhit varet nga pozicioni i bebes, javët e shtatzënisë dhe trashësia e murit të barkut.

NHS thekson se ekografia e javës së 20-t kontrollon për 11 gjendje të caktuara, por nuk mund t’i zbulojë të gjitha. Prandaj një ekografi normale është shumë qetësuese, por nuk është një garanci absolute.

09Ekografia 3D/4D dhe gjinia e bebes: kur shihen?

Gjinia e bebes zakonisht shihet me siguri të mirë në ekografinë morfologjike, rreth javëve 18–22, kur organet gjenitale janë formuar qartë dhe bebja është në pozicion të përshtatshëm. Ekografia 3D/4D jep imazhe tredimensionale të fytyrës dhe lëvizjeve, por diagnoza mjekësore bëhet kryesisht me ekografinë standarde 2D.

Për gjininë:

• Në javët 11–14 mund të ketë një përshtypje të parë, por në këtë fazë gabimet janë më të shpeshta.
• Rreth javëve 18–22 saktësia është shumë më e lartë, por varet nga pozicioni i bebes.
• Testet e ADN-së fetale në gjakun e nënës (NIPT, si NIFTY) mund ta tregojnë gjininë që nga java e 10-të, nëse e kërkoni.
• Përcaktimi i gjinisë nuk është qëllimi kryesor i ekografisë; nëse nuk doni ta mësoni, thojani mjekes që në fillim.

Për ekografinë 3D/4D:

• 3D jep një imazh të palëvizshëm tredimensional; 4D tregon këtë imazh në lëvizje.
• Pamjet më të bukura të fytyrës merren zakonisht rreth javëve 26–32, kur ka lëng të mjaftueshëm përpara fytyrës.
• Mund të ndihmojë për të vlerësuar disa struktura, si buza e sipërme, por nuk zëvendëson ekografinë morfologjike.

Nëse dëshironi pamje 3D/4D ose ta mësoni gjininë, pyesni kur rezervoni nëse kjo mundësi ofrohet për ekografinë tuaj.

10Çfarë ndodh pas ekografisë: rezultatet, NIPT dhe referimi

Në Klinikën Gjata rezultati shpjegohet gjatë së njëjtës vizitë, sepse ekografinë e kryen dhe e interpreton vetë mjekja. Nëse gjithçka është normale, caktohet kontrolli i radhës; nëse diçka kërkon vëmendje, ju shpjegohen opsionet dhe hapat e mëtejshëm.

Kur rezultati është normal:

• Ju shpjegohet çfarë u kontrollua dhe cilat matje u morën.
• Caktohet ekografia e ardhshme sipas javëve.
• Merrni këshilla për ushqyerjen, aktivitetin dhe shenjat që duhet të ndiqni.

Kur ka një gjetje që duhet ndjekur:

1. Mjekja ju shpjegon qartë çfarë u pa dhe çfarë mund të nënkuptojë, pa e zmadhuar dhe pa e minimizuar.
2. Mund të këshillohet një ekografi kontrolli pas disa javësh, sepse disa gjetje ndryshojnë ose zhduken.
3. Për vlerësimin e rrezikut kromozomik mund të këshillohet testi kombinuar ose NIPT (si NIFTY), një analizë gjaku që studion ADN-në e bebes në gjakun e nënës. Këto janë teste depistimi, jo diagnozë.
4. Nëse rreziku del i lartë, diagnoza e sigurt bëhet me procedura invazive si biopsia e vileve korionike ose amniocenteza, në një qendër të specializuar.
5. Kur nevojitet, bëhet referim te kardiologu fetal, gjenetisti ose një qendër e mjekësisë fetale, sipas ISUOG që këshillon referim të shpejtë kur një anomali dyshohet që në tremujorin e parë.

Klinika Gjata nuk kryen lindje. Ndjekja e shtatzënisë dhe ekografitë bëhen në klinikë, ndërsa për lindjen ju udhëzojmë drejt maternitetit ose spitalit që zgjidhni.

11Pse të bëni ekografinë e shtatzënisë në Klinikën Gjata në Tiranë?

Në Klinikën Gjata ekografinë e kryen dhe e interpreton personalisht Prof. Asoc. Dr. Elinda Gjata, mjeke obstetre-gjinekologe me mbi 25 vjet përvojë dhe me trajnim të specializuar në ekografinë obstetrikale. Kjo do të thotë që e njëjta mjeke që ju ekzaminon është ajo që ju shpjegon rezultatin dhe ndjek shtatzëninë tuaj.

Çfarë na dallon:

• Prof. Asoc. Dr. Elinda Gjata, MD, Dr. Sc., Profesore e Asociuar në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë.
• Trajnim në shkollën e ekografisë Ian Donald (Tiranë, 2006 dhe 2008), një nga programet ndërkombëtare më të njohura të mësimdhënies së ekografisë obstetrikale.
• Trajnim i veçantë në ekografinë e zemrës së fetusit dhe Doppler (2006).
• Anëtare e ESHRE (Shoqata Evropiane e Riprodhimit Njerëzor dhe Embriologjisë), e rëndësishme sidomos për shtatzënitë pas trajtimit të infertilitetit.
• Aparat ekografik GE Voluson, i projektuar për obstetrikë dhe gjinekologji.
• Klinikë e vogël, në funksion që nga viti 2009, ku ju njohin me emër dhe ku pyetjet tuaja kanë kohë.

Klinika ndodhet në Rrugën Hasan Sufa, Tiranë. Për pacientet nga diaspora që vijnë në Shqipëri për pushime, është e mundur të planifikohet ekografia paraprakisht; telefononi në +355 4 234 0059.

12Sa kushton ekografia në shtatzëni?

Kostoja e ekografisë së shtatzënisë varet nga lloji i ekografisë dhe nga sa e detajuar është. Në Klinikën Gjata ju jepet një ofertë e personalizuar kur rezervoni, në mënyrë që ta dini koston para vizitës.

Faktorët që ndikojnë në kosto:

• Lloji i ekografisë: e hershme, translucenca nukale, morfologjike ose ekografi rritjeje.
• Nëse ekografia përfshihet në një vizitë të plotë obstetrikale me konsultë.
• Nëse nevojitet Doppler ose vlerësim i detajuar i zemrës së bebes.
• Shtatzënia me binjakë, që kërkon më shumë kohë dhe matje.
• Nëse dëshironi pamje 3D/4D, kur ofrohen.

Për një çmim të saktë, telefononi në +355 4 234 0059 dhe tregoni javët e shtatzënisë dhe llojin e ekografisë që ju nevojitet.